RECENSIES

“RIENZI”

Opera in vijf bedrijven van Richard Wagner. De componist schreef zelf het libretto en baseerde zich daarvoor op een roman van Edward Bulwer-Lytton. Het werk werd gecreëerd in Dresden op 20 oktober 1842. Op 18 april 2010 zagen we het werk opgevoerd in de Oper Leipzig.

Wagner schreef een drietal werken waarvoor de echte “Wagneriaan” een afkeer heeft: “Die Feen” (1833), “Das Liebesverbot” (1836) en Rienzi (1842). Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat deze drie werken uiterst zeldzaam opgevoerd worden en ook hun weg naar Bayreuth nog niet vonden. Al zou dat laatste wel eens snel kunnen veranderen, want de leiding van het festival heeft al de intentie getoond om tegen het Wagnerjaar (1813-2013) alle werken van de componist op het repertoire te nemen. We zijn benieuwd.
“Rienzi” is inderdaad niet typisch Wagner - het is een zuivere “grand-opéra” in de lijn van Meyerbeer, Halévy en Spontini: vijf bedrijven, een ballet en een liefdesgeschiedenis die zich afspeelt tegen een historische achtergrond die de mogelijkheid schept om grote massascènes te componeren. Bij Wagner haalt het spektakel het wel op het intiemere. Hoogtepunten in de partituur zijn dan ook de uitgebreide finales aan het einde van elk van de vijf bedrijven. Rienzi wil de macht terug aan het volk geven ten nadele van de door twist verdeelde adel. Dit zal hem ook lukken, maar zijn zuster Irene heeft een affaire met Adriano, de zoon van één van de belangrijkste edelen, wat zijn oordeel beïnvloedt en hem er steeds weer toe aanzet om de rebellerende edellieden gratie te schenken. Uiteindelijk zullen zijn eigen volgelingen zich tegen hem keren en wanneer hij in de kerkban geslagen wordt, is zijn lot bezegeld. Adriano sterft bij zijn poging om Irene te redden.
Grand opéra opvoeren is tegenwoordig niet zo evident. Niet alleen is er de nood aan een hele schare solisten van topformaat, ook wat betreft decors en omvang van het koor zijn de eisen zo groot dat de kosten voor een theater al snel de pan uit swingen. Bovendien heeft “Rienzi” zoals reeds gezegd de bijkomende handicap dat het werk wel van Wagner is maar tegelijkertijd atypisch is voor de componist. Ook de associatie van het werk met Adolf Hitler speelt ongetwijfeld een rol. Het blijft dus meestal wachten op een speciale gelegenheid om dit meesterwerk te kunnen zien. We waren dan ook blij verrast toen de Oper Leipzig het werk in 2007 programmeerde voor de heropening van het huis na een renovatie. De productie van Nicolas Joel is bovendien de laatste drie seizoenen op het repertoire gebleven in Leipzig.
Wat wel een associatie oproept aan latere werken van de componist is de lengte van de partituur. De eerste voorstellingen duurden ongeveer 6 uur inclusief de pauzes. Wagner zag zelf in dat dit te lang was en al in 1843 had hij een versie met redelijkere proporties klaar. Ook later bleef hij nog aan de partituur sleutelen, zodat het vandaag moeilijk te bepalen is wat de werkelijke bedoelingen van de componist waren. De Oper Leipzig heeft ervoor gekozen om de versie van 1843 op te voeren, met één coupure: het ballet werd niet uitgevoerd.
Joel heeft voor zijn “Rienzi” gekozen voor een ietwat abstracte enscenering. Het eerste bedrijf speelt zich af voor een scherm dat met een grondplan van de stad Rome beschilderd is. In de volgende bedrijven is dit grondplan terug te vinden op een draaiplatform en in het laatste bedrijf worden op dit platform kleine replica’s geplaatst van de belangrijkste gebouwen in de stad. De kostuums zijn modern (eerste helft 20e eeuw) en het lijkt alsof de edelen in de stad een soort oorlog tussen gangsters uitvechten. Enkel Rienzi zelf is in traditionele Romeinse klederdracht. Alle decorelementen zijn wit. De personenregie beperkt zich tot het minimum. Het geheel komt nooit als storend over, maar voor een voorstelling die vier uur duurt is iets meer actie toch geen overbodige luxe.
Het grootste plezier moest dan ook van de musici komen en dat deed het ook, al startte de voorstelling onder een slecht gesternte. Marika Schönberg, voorzien om de rol van Irene te zingen, had vastgezeten in Zweden door de opschorting van het vliegverkeer en was per boot en trein in allerijl naar Leipzig afgezakt. Helaas had de stress ervoor gezorgd dat zij haar stem tijdelijk verloren had. Gelukkig vond de Oper Leipzig een vervangster in de Zwitserse Carola Glaser die de rol opzij van het toneel van de partituur zong. Verre van ideaal, door het gebrek aan oogcontact met de andere solisten en de dirigent liep het in de samenzang wel eens mis, maar we zijn Mevrouw Glaser dankbaar dat ze de voorstelling gered heeft. Chariklia Mavropoulou was een levendige, dramatische Adriano die echter haar stem te veel onder druk zette om te imponeren in de grote zaal. Miklos Sebestyén en Jürgen Kurth waren gepast dreigend als de rivaliserende edelen Steffano Colonna en Paolo Orsini.
De echte ster van de voorstelling was echter de Duitse heldentenor Stefan Vinke. Wagner heeft zijn avond niet gemakkelijk gemaakt: met een afwisseling van heroïsche en intieme momenten, een voor zijn stemtype onaangenaam hoog liggende tessituur en een haast onmenselijke lengte lijkt de rol van Rienzi haast onzingbaar. Vinke voldoet moeiteloos aan al deze vereisten en lijkt aan het einde van de voorstelling nog fris als een hoentje. Grote klasse!
De tweede protagonist in deze “Rienzi” was ongetwijfeld het koor en extrakoor van de Oper Leipzig die een perfecte prestatie neerzetten, en hiervoor terecht met een open doekje door het publiek bedankt werden.
Het Gewandhausorchester stond onder leiding van Matthias Foremny. Het orkest bewees eens te meer zijn grote kwaliteiten, vooral bij de koperblazers. Wel vonden we dat Foremny zijn orkest af en toe te luid liet spelen. Wanneer een koor van zowat honderd mensen overstemd wordt, klopt er wat ons betreft iets niet.
Volgens de overlevering gaf Beethoven ooit aan Rossini de raad om “meer Barbiere’s” te schrijven. We betreuren het feit dat niemand Richard Wagner aangespoord heeft om “meer Rienzi’s” te componeren.

H.D. (Gepubliceerd op 21/4/2010)

Foto's van boven naar onder:
1) Stefan Vinke als Rienzi.
2) Stefan Vinke als Rienzi en Marika Schönberg als Irene.
3) Stefan Vinke als Rienzi en Ensemble.
Copyright foto's © Oper Leipzig.

TERUG NAAR KEUZELIJST DUITSLAND