RECENSIES

“DOM SEBASTIEN, ROI DE PORTUGAL”

Grand opéra in vijf bedrijven van Gaetano Donizetti op een libretto van Eugène Scribe naar de gelijknamige roman van Paul-Henri Foucher. De opera werd gecreëerd in de Parijse Opéra op 13 november 1843. We woonden een voorstelling bij in de Opera van Nürnberg op 27 november 2009.

Donizetti staat bij de doorsnee operaliefhebber vooral in het geheugen gegrift als componist van romantische belcantowerken zoals “Lucia di Lammermoor” of komische opera’s genre “L’Elisir d’amore”. Nochtans heeft de componist, net zoals zijn illustere voorganger Gioacchino Rossini, aan het einde van zijn carrière een aantal werken geschreven voor Parijs. Na “La Favorite” en “Les Martyrs” besloot Donizetti zich te wagen aan het genre van de “grand-opéra” in de traditie van Meyerbeer en Auber. Resultaat waren deze “Dom Sébastien, Roi de Portugal” en het onvoltooide “Le Duc d’Albe”.
In Eugène Scribe vond Donizetti de ideale librettist voor zijn nieuw te componeren opera. Scribe was een specialist in het schrijven van libretti voor grootschalige werken, wat hij bewees bij herhaaldelijke samenwerking met componisten als Meyerbeer en later ook Donizetti en Verdi. Zijn grote kracht lag niet zo zeer in het consequent vertellen van een verhaal of de subtiele ontwikkeling van zijn personages, maar in de onnavolgbare wijze waarop hij grote dramatische taferelen kon concipiëren. En dat laatste was natuurlijk een noodzaak bij de compositie van een “grand-opéra.
Voor het verhaal van “Dom Sébastien” haalde Scribe zijn mosterd bij een boek over de noodlottige militaire missie van deze Portugese koning naar Marokko. Nadat Dom Sébastien verslagen is door de Moorse leider Abayaldos, wordt hij gered door toedoen van twee mensen: zijn officier Dom Henrique die zich alvorens te sterven uitgeeft voor de koning, en Zayda, de vrouw van Abayaldos die hij ooit van de brandstapel redde. Wanneer Dom Sébastien terugkeert in Lissabon is hij getuige van zijn eigen begrafenis. De macht werd tijdens zijn afwezigheid overgenomen door Dom Antonio en de grootinquisiteur die eigenlijk in opdracht van de Spaanse koning werken. Als de koning zich met de hulp van de dichter Camoëns en Zayda bekend maakt, worden hij en Zayda gevangen genomen en ter dood veroordeeld als bedriegers. Camoëns tracht hen te bevrijden uit de toren waarin ze gevangen gehouden worden, maar wanneer het koord dat ze naar beneden liet doorgesneden wordt, vallen Dom Sébastien en Zayda te pletter. Camoëns wordt neergeschoten. In de verte nadert de Spaanse armada, wat het einde van de Portugese onafhankelijkheid inluidt.
Toen de Frans-Duitse regisseur David Hermann onlangs zijn visie op Verdi’s “Rigoletto” wilde vertonen in de Deutsche Opera am Rhein, werd kort voor de première beslist om het werk concertant te brengen. Nochtans kan dit operahuis er niet van beticht worden conservatief te zijn waar het ensceneringen betreft. In Nürnberg mocht Hermann in elk geval wel zijn gangetje gaan, met alle onprettige gevolgen van dien. We hebben ondertussen al leren leven met moderne regie’s zodat een Dom Sébastien gekleed als padvinder of een grootinquisiteur met spastische trekken ons al lang niet meer deren. Er is meer nodig om ons te choqueren dan dat diezelfde inquisiteur aan zijn collega’s inquisiteurs een soort communie uitreikt in de vorm van bloederige vleesbrokken. Wat echter onaanvaardbaar is in onze ogen, is de volledige afwezigheid van enige consequent gevolgde lijn of concept. Hermann vuurt de ene rauwe en vaak absurde en absurdistische scène na de andere af op zijn publiek zonder enige vorm van samenhang die een minimum aan visie zou kunnen verraden. Ook de essentie van de “grand-opéra”, de grootse taferelen, zijn aan Hermann niet besteed. Resultaat is een voorstelling die niet choqueert maar enorm verveelt.
Helaas liet dirigent Christian Reuter deze brutale aanpak doordringen in de uitvoering van Donizetti’s partituur. Zeker, de componist heeft zijn muziek aangepast aan de verwachtingen van zijn publiek, maar we staan met “Dom Sébastien” nog mijlenver af van het rauwe verismo in de stijl van Mascagni of Bruneau. Bovendien dreef hij met zijn ongenuanceerde aanpak de solisten tot het uiterste van hun vocale mogelijkheden, een werkwijze dat we verwachten bij opera’s van Richard Strauss of Wagner, maar niet bij Donizetti. Het lijkt ons dan ook niet fair om de solisten op deze voorstelling af te rekenen, al waren toch enkele onder hen beter bestand tegen de verleiding om tegen het orkest te gaan brullen. Zo konden we genieten van de prestatie van de bas Nicolai Karnolsky als inquisiteur en vooral van de mezzosopraan Rebecca Martin die op het laatste nippertje inviel voor de zieke Jordanka Milkova, en van de zijkant van de bühne een gevoelige maar ook vocaal goed zittende Zayda neerzette - en waarschijnlijk opgelucht dat ze niet moest deelnemen aan wat op het toneel gebeurde. De Australische tenor Christopher Lincoln gaf aanvankelijk een goede indruk, maar ging in zijn aria “Seul sur la terre” volledig de mist in, niet alleen met gekraakte topnoten, maar ook omdat hij een groot deel van de tekst gewoon niet zong. Het koor van de Nürnbergse Opera weerde zich goed maar werd al te vaak overspeeld door het orkest.
Het Staatstheater Nürnberg verdient een pluim voor de moeite die het doet om een minder bekend repertoire op te voeren. We vrezen echter dat producties als deze er enkel voor zullen zorgen dat “Dom Sébastien, roi de Portugal” weer voor lange tijd de kast in zal verdwijnen. Hopelijk niet voor altijd.

Er zijn nog voorstellingen op 17, 21 december 2009 en 8 januari 2010. Later dit seizoen wordt nog een nieuwe productie van Donizetti’s “Emilia di Liverpool” verwacht.

H.D. (Gepubliceerd op 1/12/2009)

Foto's van boven naar onder:
1) Bastiaan Everink als Abayaldos.
2) Nicolai Karnolsky als grootinquisiteur en Christopher Lincoln als Dom Sébastien.
3) Koor.
Copyright foto's © Ludwig Olah.

TERUG NAAR KEUZELIJST DUITSLAND

“EMILIA DI LIVERPOOL”

“Drama semi-seria” in twee bedrijven van Gaetano Donizetti. De onbekende librettist baseerde zijn tekst op het toneelstuk “Emilia, ossia La benedizione paterna” van August von Kotzebue. Het werk werd gecreëerd op 28 juli 1824 in het Teatro Nuovo te Napels. Op 27 maart 2010 waren we aanwezig op de première van een nieuwe productie in het Staatstheater Nürnberg.

In 1824 had Donizetti nog niet de status bereikt die hem later ten deel zou vallen. Wanneer hij een opdracht kreeg voor het componeren van een nieuwe opera kwam die niet van het Teatro San Carlo, maar van het kleinere Teatro Nuovo. Dit had onmiddellijk een invloed op het soort werk dat de componist op muziek zette: niet alleen had het Teatro Nuovo geen toelating om ernstige opera’s op te voeren, het was ondenkbaar om een opera te componeren zonder daarin een rol te voorzien voor de komische bas Carlo Casaccia, een lokale beroemdheid. Uiteindelijk werd ervoor geopteerd om een drama semi-seria te schrijven op basis van een toneelstuk van August von Kotzebue. “Emilia di Liverpool” was niet succesvol en kende slechts een handvol opvoeringen. Desondanks besloot Donizetti al snel na de première om het werk te herzien, maar wanneer in 1828 de nieuwe versie gecreëerd werd onder de naam “L’Ermitaggio di Liverpool” was het publiek evenmin enthousiast. Voor de opvoeringen in Nürnberg werd de partituur uit 1824 aangevuld met een terzet uit de latere versie, evenals met een rondo-finale voor Emilia die ook voorkomt in “L’Ermitaggio di Liverpool”, maar oorspronkelijk geschreven werd voor de opera “Alahor in Granata”.
De opera semi-seria is een wat apart genre, waarbij komische en ernstige gegevens op subtiele wijze met elkaar verweven dienen te worden zonder dat één van beide te veel overwicht krijgt. Uiteindelijk moet de combinatie van de twee leiden tot een happy end. Donizetti slaagt hier met “Emilia di Liverpool” feilloos in, met muziek die nog veel aan zijn leermeester Simone Mayr en aan Rossini doet denken. Het is nog te vroeg in Donizetti’s carrière om al van een eigen stijl te kunnen spreken.
Wat het verhaal betreft, is vooral wat aan de opera enkele jaren vooraf ging belangrijk. Claudio di Liverpool vertrok voor een lange zeereis en droeg het beheer van zijn fortuin over aan Federico. Deze laatste verbraste niet enkel dit fortuin, hij verleidde ook Claudio’s dochter Emilia net toen die op het punt stond te trouwen met de oudere edelman Don Romualdo. Nadien liet hij haar in de steek. Tijdens de opera komen al deze personages samen met Don Romualdo’s nieuwe bruid Luigia toevallig terecht in het huis dat door Claudio werd gebouwd en waar Emilia zich ondertussen ophoudt, en worden ze geconfronteerd met hun eigen gemeenschappelijke verleden. Uiteindelijke verzoent iedereen zich, en zullen Emilia en Federico in het huwelijksbootje stappen.
Regisseur Andreas Baesler baseert zich op de zogenaamde “Film Noir”, een filmgenre dat vooral in de jaren ’40 en ’50 populair was. Hij laat het verhaal afspelen kort na de tweede wereldoorlog in een Engels landhuis dat gebruikt wordt als psychiatrische kliniek en waar Emilia als meid tewerkgesteld is. Baesler steekt in zijn enscenering een paar schitterende vondsten. Zo komt het gezelschap toevallig in het landhuis terecht nadat hun auto slipte, en letterlijk door de muur het huis binnenvliegt. Op de achtergrond worden af en toe sfeervolle zwart-witbeelden vertoond. De voorstelling zit ook vol “practical jokes” die bij het premièrepubliek erg in de smaak leken te vallen. Gecombineerd met het acteertalent is het resultaat een bruisende vertoning die geen moment verveelt. Helaas hadden we geen moment de indruk dat we naar een drama semi-seria aan het kijken waren. Nergens konden we ook maar de schuchterste poging waarnemen om de komische en dramatische elementen in symbiose te brengen. Door de overdaad aan - toegegeven, soms goed gevonden - gags vervalt de voorstelling al snel naar het niveau van een klucht. Als we er dan nog aan toevoegen dat de gesproken dialogen uitgevoerd werden in het Duits zal de aandachtige lezer begrijpen dat we eerder het gevoel hadden aanwezig te zijn bij de opvoering van een operette van pakweg Léhar, of een “Spieloper” à la Lortzing dan bij de Duitse première van een opera van Donizetti.
Ook muzikaal hadden we de indruk in een andere voorstelling terecht gekomen te zijn. Ondanks het sterk gereduceerde orkest slaagde dirigent Prof. Guido Rumstadt erin een klankmassa te produceren die Wagner geen oneer zou aandoen en die, hoeft het gezegd, de zangers meermaals in problemen bracht. Dat zijn interpretatie gespeend is van het kleinste greintje “italianità” is dan ook evident. Nochtans waren de meeste solisten van een meer dan behoorlijk niveau. De voorstelling werd eigenlijk gedragen door een hilarische Rainer Zaun als Don Romualdo. Hij heeft een ongeëvenaard gevoel voor humor en timing en het Napolitaans dialect klinkt bij hem alsof hij het met de moedermelk meekreeg. Dat hij niet echt een belcantozanger is stoort in deze rol niet. Hrachuhi Bassenz voelt zich als een vis in het water in dit repertoire. Met loepzuivere coloraturen en een schitterende hoogte heeft ze alles om de titelrol eer aan te doen. Bariton Kurt Schober heeft een indrukwekkend volume, maar ziet af bij de minste vocale versiering, een eigenschap die zijn interpretatie van Claudio di Liverpool wat aantast. Enkel Christopher Lincoln viel vocaal wat uit de toon - hij leek zijn rol te markeren in plaats van voluit te zingen. De kleinere rollen waren bevredigend bezet.
Al bij al een voorstelling met een grote spektakelwaarde die zeker de moeite van het zien waard is. Enkel voor wie niet op zoek is naar een opera van Donizetti.

“Emilia di Liverpool” wordt nog gespeeld op 4, 10, 25 april, 4, 10, 22 mei, 2 en 26 juni 2010.

H.D. (Gepubliceerd op 30/3/2010)

Foto's van boven naar onder:
1) Geslipte auto.
2) Hrachuhi Bassenz als Emilia.
3) Kurt Schober als Claudio, Christopher Lincoln als Federico en Rainer Zaun als Don Romualdo.
Copyright foto's © Jutta Missbach.

TERUG NAAR KEUZELIJST DUITSLAND